Caz: Hayat Gibi Müzik (ft. İlhan Erşahin)

Bu bölüme bir hikaye anlatarak başlayacağım. 1959 yılının Mart ayında Miles Davis grubuyla birlikte bir albüm kaydına girdi. Yalnız grup da grup hani ha. John Coltrane, Bill Evans daha kimler kimler. Miles Davis hayatı boyunca müzikte sürekli yeniliği aramış biri. Ve o gün 5 müzisyen arkadaşına yarın akşam stüdyoda kayda giriyoruz demiş. Kimsenin elinde ne bir nota var ne bir çalışma var hiçbir şey yok. O gece neler yaşanacağından yalnızca iki kişinin haberi var. Miles Davis ve piyanist Bill Evans. Kayıt zamanı gelince müzisyenler stüdyoya girmişler. Ve peşlerinden de Miles Davis içeri girmiş. Elinde birkaç kağıt tutuyormuş. Üzerine bazı fikirlerini böyle kabataslak eskizler halinde karalamış. Böyle birkaç kağıt var. Fakat ne nota var tekrar hatırlatıyorum ortada ne de bir beste. Sadece kafasındaki bazı fikirler bazı temalar. Tabi herkes şaşkın. Miles Davis etrafındaki müzisyenlere o güne de kimsenin görmediği kadar genişlikte böyle serbest bir alan açmış.

Ve o gece onlardan büyük ölçüde doğaçlama yapmalarını istemiş.

Parmaklar ve enstrümanlar ısıtılmış ve kayıt tuşuna basılmış.

Miles Davis ve grubu 1959 yılının Mayıs ayı boyunca toplamda beş parça kaydetti. Bu şarkılardan yalnızca birini baştan sona birkaç defa kaydettiler. Diğer dört parçayı ise birkaç yanlış giriş yüzünden kesilen kayıt ve bir iki ufak prova kaydının dışında sadece bir kez baştan sona çalmışlardı. Yani hepsi neredeyse tek denemede ortaya çıkmıştı. Şimdi soru şu. Bu kadar hazırlıksız, provasız, bu kadar serbest bir çalışmayla, çoğu doğaçlamayla kaydedilen bir albüm ne kadar iyi olabilir ki?

Miles Davis ve grubunun 1959 Mayıs'ında stüdyoya girip kaydettikleri parçalar tarihe tüm zamanların en çok satan caz albümü olarak geçti. Kind of Blue. Bugün tüm müzik dünyasına yön vermiş, tarihteki en etkili albümlerden biri sayılıyor müzik otoritelerince. pek çok caz tarihçisi model cazın sahneye çıktığı bir kırılma noktası olarak nitelendiriyor. Peki bu nasıl olabilir? Nasıl olur da bir grup müzisyen daha önce üzerine prova almadıkları bazı temalar ve fikirlerle yola çıkıp da her açıdan kusursuz bir müzik albümü yaratabilir? Tarihteki en etkili albümlerden birini.

Bunun sırrı aslında caz müziğinin özünde yatıyor. Şöyle anlatayım. Ben caz müziği biraz hayata benzetiyorum. Çünkü ikisi de yer yer spontan, yer yer doğaçlama. Çoğu zaman tahmin edilebilir değiller ve buna direniyorlar. Her zaman tahminleri aşıyorlar, onun ötesine geçiyorlar. Ve bunu da aslında böyle bir araya gelen farklı kişiliklerin, farklı aktörlerin birbiriyle etkileşimi sayesinde yapıyorlar. Şimdi bu konuları benim tek başıma konuşmam yakışık almaz. Bunun için bu bölümde bir müzisyeni ağırlıyoruz. Daha doğrusu o bizi kendi stüdyosunda ağırlıyor. Podby ekibinden birlikte çalıştığım arkadaşlarım Berkant, Zuhat ve Umut Barış, benim de bizzat çok sevdiğim bir müzisyeni, grubu İstanbul Sessions'la birlikte kayıt stüdyosunda yakaladılar. Bazen elektronik müzikle saksafonunu harmanlayan, bazı projelerinde böyle bambaşka denizlere, bambaşka ufuklara yelken açan, İstanbul Sessions'la birlikte ise kökü derinlere kazılı bir müzik yapan ve benim dinlemekten çok uzun süredir çok keyif aldığım bir müzisyeni ağırlayacağız bugün.

İlhan Erşahin'i.

Şu anda stüdyonun bir bölümünde davul için soundcheck yapıyorlar. İlhan Erşahin ve grubunun bu akşam kaydı var. Dikkat edin prova demiyorum. Kayıt diyorum. Bu kayıt sonrasında sizin daha sonra mesela Spotify gibi bir yerden dinleyebileceğiniz yepyeni bir single çıkabilir mesela. Miles Davis'in hikayesine benziyor biraz değil mi? İlhan Erşahin'e göre İstanbul Sessions provaları ne tamamıyla planlı ne de Miles'inki kadar serbest. Doğaçlamaya da yer alan açan ve tam ikisinin ortasında bir format, melez bir format mı desek acaba? İstanbul Sessions ortada kalıyor. Çünkü hem genelde yani kayıda girdiğimiz zaman bir form var en azından. Genelde böyle akorda var, form var, melodi de var.

Ama tam ortada ne olacağını tam belli değil. Onu hala böyle çaldığımız zaman bir şey buluyoruz. Yani hep böyle bir açık bir kapı var. Genelde. Ben onu seviyorum herhalde. Çünkü her projede öyle bir açıklık. Çünkü şey bağlı yani kim çalıyor, ne konuşacaksın.

Çünkü herkesin farklı bir hikayesi var. Bir grupsak birden fazla müzisyen, birden fazla enstrüman var demektir. Herkes kendi hikayesini getiriyor ortaya. Ama en çarpıcı olan şu. Bu hikayelerin büyük bir kısmı doğaçlama. Emprovizasyon, caz müziğin olmazsa olmazlarından. Cazın felsefesinin temelinde yatan şey. Doğaçlama, yaratıcılığın dizginlerinin boşaldığı, önüne uçsuz bucaksız arazilerin serildiği anlar. Ama bu arazide başka müzisyenlerle ve onların hikayeleriyle birlikte koşuyor, onlarla konuşuyoruz ya da dinliyoruz. Çünkü bu bir etkileşim ve iletişim hali. Aynı zamanda, eş zamanlı olarak. Mesela birimiz her zamanki çaldığı şey değil de başka bir şey çalsa, bir başkasının buna verdiği cevap değişiyor. Anlayacağınız bu bir diyalog, bu bir konuşma, bir paylaşım. O paylaşma belki cazdır. Yani söylediğim gibi yani hep. Yani o konuşma yani. Çünkü ben mesela başka bir farklı basçı çaldığım zaman, alpçı çaldığım zaman benim cümle de farklı çıkıyor.

Yani bir yandan da böyle biraz hakikaten böyle ressam, zaten dizayner daha çok düşünüyor. Çaldığı müzisyenler de yani hem havayı değiştiriyor hem de ne konuşacağımız da önemli yani şey. Senin günlük hayat önemli. Yani senin düşündüğün şey de önemli. Sadece müzik müzik dediği sanki. Herkes kendi hikayesini kolektif bir üretim süreci içinde anlatıyor. Birbirinden etkilenerek ve birbirini etkileyerek üstelik. Kimi zaman geride durmayı, kimi zamansa öne çıkmayı bilerek. Bunu yapabilmek için bazı şeyler olmazsa olmaz. İlki dinlemek. Genel yani enstrümantal, empövizasyon bir şey varsa tabii ki dinlemen lazım. Çünkü beraber çalıyorsun yani. Ben ona göre bir şey çalmam lazım. Karşımdaki ne söylüyor? Ben bunun üzerine ne söyleyebilirim? Bunları düşünmek önemli yani. O an odada neler olup bittiğinin farkında olmak şart. Yalnız kendi işimize odaklanamayız. Bu bir takım çalışması. Bu bir sohbet. Etraftakilerin ne yaptığına da kulak vermemiz ve onlara da yer açmamız gerekiyor.

İşte İlhan Erşahin bu durumu şöyle açıklıyor. Baştan benim filozofi mesela biz dört kişi çalıyorsak herkes yüzde 25. Yani bas solu yaptığın anda yine de herkes yüzde 25 olması lazım. Anladın mı? Biraz yani spiritual. Yani ben de çalmıyorsam o anda yine de benim payım olması lazım o müzikte. Bir şey düşünmeyse Miles Davis dinliyorsun. Grubu dinliyorsun. Miles çalıyor. Ondan sonra çekiniyor. Dinliyorsun sadece grup çalıyor ama Miles orada bir hissediyorsun, bir duyuyorsun. Ya o önemli. İkinci olmazsa olmazımızsa sıramız geldiğinde öne çıkıp söyleyebilmek elbette. Bunun içinse ihtiyacımız olan bir şey var. Brave nasıl deniyor Türkçe? Cesur. Cesur olmak lazım yani. Yani mesela dilin bazen bas ve davulcu bir şey giriyorlar. Ve ritim var yani. Bir, iki, üç, dört. Yani öyle bir şey ritim var. Ama bazen öyle bir şey giriyorlar. Sen de böyle şey kayboluyorsun biraz. Yani biri nerede? Burada mı? Orada mı?

Nerede gireceksin? Yani korkutucu olabilir. Ama onu sen söylediğin gibi yani şey kucak buluyorsan o zaman macera da olabilir. Yani tornadonun içinde nasıl beraber çıkacağız?

Tornadonun içinden beraber çıkmak. İlhan Erşahin'e göre bunun için gereken şey cesaret. Cesur olmak. Ben cesareti daha çok hata yapmaktan korkmamak olarak yorumluyorum. Hatta belki hata kavramına bakış açımızı değiştirmek. Aslına bakarsanız buna dair bir hikaye de biliyorum.

Sene 1963 civarı. Herbie Hancock, o yıllar Miles Davis beşlisinin piyanisti. Bir gün Stuttgart'ta sahneye çıkıyor. Müziğin böyle çok sıkı olduğu bir gece, sahne sırası ise Kind of Blue albümünden bir Miles Davis şaheseri, So What parçasında. Şimdi gerisini Herbie Hancock anlatsın.

Miles'ın sololarından birinin tam orta yerinde öylesine alakasız, hiç planlamadığım, uyumsuz bir akor çaldım ki birdenbire bir çuval inciri berbat ettiğimi ve güzelim akşamı bir enkaza çevirdiğimi düşündüm.

Her şeyin harika gittiği bir gecede Herbie Hancock basmaması gereken bir anda basmaması gereken bir akoru çalıyor. Hancock başka bir röportajında o anı sanki İskambil kartlarından yapılmış görkemli bir kuleyi kendi koyduğum kartla yerle bir yetmiştim diye anlatıyor. Yüzlerce insanın gözlerini ve kulaklarını üzerine diktiği bir anda ortada koskocaman bir hata. Hancock'ın kalbi tabii küt küt atıyor. İlhan Erşahin'in bahsettiği tornado belki de böyle bir an. Peki o anda Hancock'ın hemen önünde trompetin başındaki Miles Davis ne yaptı sizce? Cevabı yine Hancock versin. Miles kısa bir nefes aldı ve benim bastığım o saçma sapan akorun üzerine birkaç ölçü bir şeyler doğaçladı. Ama öyle notalar çaldı ki birdenbire benim çaldığım akor tam yeri ve tam zamanında basılmış doğru bir ses oluverdi.

Herbie Hancock'ın bu hikayeden çıkarımı şu. Miles Davis'e göre hata diye bir şey yoktu. Yalnızca yeni ihtimallere açılan kapılar vardı. Bu kapıdan girmek yeni yolculuklara yelken açmak demek. Asıl hata herhangi bir sesi hata olarak algılamak. Bunun sebebi de yolculuk fırsatını kaçırmak. İlhan Erşahin ise Miles Davis'in başka bir sözünü hatırlatıyor bize. Miles Davis aynı zamanda şey de söyledi.

Herkes bir enstrüman çalar. Ama çaldığın şekil önemli. Say böyle müzisyenlik değil. Yani senin nasıl prezent ediyorsun, nasıl anlatıyorsan senin cümleye. Senin sesin nedir? Ben saksifon sesin üzerine çok çalıştım.